Luchtvaart in Zeeland

De eerste (motor)vliegdemonstraties in Zeeland vinden plaats in 1911 bij Goes en Vlissingen. De oudste Zeeuwse foto van een vliegenier is van de fotograaf Magnee, die de Belgische vliegenier Verstraeten boven de Oosterschelde vastlegt tijdens een demonstratie op 11 september 1910. Na het begin van de Eerste Wereldoorlog in 1914 vallen diverse Britse en Duitse vliegmachines in Nederlandse handen, wanneer ze op Zeeuws grondgebied een noodlanding moeten maken.

Eerste demonstraties

De eerste vliegdemonstraties in Zeeland vinden plaats in 1911 bij Goes en Vlissingen. Tien jaar later, in 1921 zijn er opnieuw grote vliegdemonstraties die in de laatste weken van augustus nabij Wilhelminadorp en het vliegveld van Vlissingen worden gehouden.

Noodlanding

De oudste Zeeuwse foto van een vliegenier is van de fotograaf Magnee, die de Belgische Vliegenier Leon Verstraeten boven de Oosterschelde vastlegt tijdens een demonstratie op 11 september 1910. Na het begin van de Eerste Wereldoorlog in 1914 vallen diverse Britse en Duitse vliegmachines in Nederlandse handen, wanneer ze op Zeeuws grondgebied een noodlanding moeten maken. De toestellen, waaronder Duitse Rumpler Taubes en Engelse Avro 504 K’s en Bristol F2B fighters worden geconfisqueerd en in dienst van de Nederlandse luchtmacht genomen.

Ballon

Toch bestaan er nog oudere foto’s. Zo is er een foto van een ballonluchtvaart op 31 augustus 1906 die plaatsvindt in Vlissingen. Dit is echter niet de oudste Zeeuwse proef met de luchtvaart, want die vind al in de 18e eeuw plaats. Zo heeft J.A. van de Perre op 5 april 1784 een ballon opgelaten vanuit zijn achtertuin aan het Hofplein in Middelburg. Enkele weken later, op 29 april 1784, laat de Middelburgse fysicus Reghter een ballon opstijgen vanaf het voorplein van het gasthuis. Deze (eveneens onbemande) ballon is gevuld met damp van ‘vitrioolzuur en spykers’ en zweeft in niet minder dan vijf à zes uur naar Schiedam toe, waar de ballon in het riet komt vast te zitten.

Eerste vliegveld

Het eerste vliegveld in Zeeland is een militair vliegveld. Door de gunstige ligging van Vlissingen nabij de Westerschelde ontstaat vlakbij de marinehaven een vliegveld op het voormalige exercitieterrein van de landmacht. Dit terrein bevindt zich tussen Vlissingen en West-Souburg, waar tegenwoordig de wijk Westerzicht ligt. Het vliegveld wordt nodig geacht tijdens de mobilisatie van 1914 en de Eerste Wereldoorlog. Na de oorlog gaf de noodlanding van een KLM-vliegtuig in 1922 aanleiding tot het treffen van verschillende voorzieningen.

Vliegveld Vlissingen

Op 30 juni 1926 wordt het vliegveld officieel geopend. De luchthaven is inmiddels zowel voor burger- als militair luchtverkeer bedoeld. In datzelfde jaar krijgt de luchthaven een loods en wordt zij tot ‘vliegveld Vlissingen’ gedoopt. Het stationsgebouw komt pas in 1933 gereed. Op 1 januari 1927 wordt het vliegveld door de Koninklijke Marine overgedragen aan de directie Zeeland van Rijkswaterstaat. Het beheer komt in handen van de directeur van de luchtvaartdienst. Twee lichte bombardementen in de meidagen van 1940 maken een einde aan het vliegveld.

Haamstede

Het tweede Zeeuwse vliegveld komt tot stand door particulier initiatief. Het in 1925 in Zierikzee opgerichte comité tot bevordering van het luchtverkeer met Nederlands-Indië werkt zowel aan de langste als aan de kortste luchtverkeerslijn. Dit zijn namelijk de lijnen Rotterdam - Schouwen en Schouwen - Nederlands-Indië. Die laatste lijn is echter nooit van de grond gekomen. Nabij Haamstede wordt in de kop van Schouwen een geschikt terrein van 18 hectaren groot gevonden waar noodlandingen kunnen worden uitgevoerd. Dit wordt op 4 mei 1931 geopend. Kort hierna wordt het terrein al met 12 hectaren uitgebreid.

Duitsers

Het vliegveld Haamstede wordt op 1 mei 1933 officieel geopend. Het jaar daarop komt het stationsgebouw gereed en wordt ook een radio mistbaken geplaatst. Tijdens de Tweede Wereldoorlog gebruiken de Duitsers het vliegveld voor verkenningsvluchten met Messerschmidts. Eind 1944 wordt het onbruikbaar gemaakt door het graven van sloten. Na de Ramp van 1953 doet het vliegveld nog korte tijd dienst als landingsbaan om zo een snelle verbinding met het grotendeels geïnundeerde eiland Schouwen mogelijk te maken. Toch heeft deze baan weinig dienst gedaan. In 1956 wordt het vliegveld in gebruik genomen door de zweefvliegtuigclub Haamstede.

Lijnvluchten

In het voorjaar van 1921 neemt de KLM een proef met een luchtvaartdienst tussen Amsterdam, Rotterdam en Vlissingen. Het duurt dan echter nog tien jaar voordat de eerste binnenlandse luchtlijn werkelijk wordt geopend; die tussen Rotterdam en Haamstede. In 1932 wordt de lijn doorgetrokken naar Vlissingen. En vanaf 1933 kan in de zomer ook naar Knokke-Zoute worden doorgevlogen. In 1934 worden bijna 10.000 passagiers en 54 ton vracht vervoerd.

Succes

Het succes van de lijn ligt hoofdzakelijk aan het toeristenverkeer naar de badplaatsen. De afstand Rotterdam-Schouwen, die anders vijfenhalf tot zeven uur duurt, kan nu in 25 minuten worden afgelegd. De KLM maakt tijdens de lijnvluchten gebruik van Fokker F VIIa en F VIII toestellen en enige tijd later de DC-2 en DC-3, die respectievelijk aan 8, 12, 14 en 21 passagiers zitplaats bieden.

Oorlog

Na diverse ongelukken met KLM-toestellen wordt op 1 oktober 1936 de luchtlijn stopgezet. Op aandringen van vaste passagiers wordt de luchtlijn in december van datzelfde jaar weer driemaal per week hervat. In verband met de oorlogsdreiging wordt het binnenlands luchtverkeer op 22 augustus 1939 gestaakt. Het uitbreken van de oorlog maakt meteen een einde aan de Zeeuwse luchtlijn.

Watersnoodramp

De watersnoodramp van 1953 blijkt een vreemde katalysator voor het nieuwe vliegverkeer in Nederland. Doordat mensen uit het water moeten worden gered en gebieden (ook per schip) volstrekt onbereikbaar zijn, biedt alleen de helikopter uitkomst. Dit nieuwe luchtvoertuig kan in de lucht stil hangen. Veel mensen die gered worden blijken zelfs bang van het hefschroefvliegtuig. Zoveel mogelijk helikopters uit de Benelux landen -en dat zijn er op dat moment nog slechts enkele- worden ingezet bij het redden van de slachtoffers.

Midden-Zeeland

In 1963 wordt de Werkgroep Vliegveld Midden-Zeeland opgericht. In 1968 worden 24 hectaren (schorren)grond aangekocht, die vervolgens geschikt worden gemaakt om te dienen als vliegveld. Op 13 juni 1970 wordt het vliegveld geopend. Het stationsgebouw komt in april 1971 gereed. Op werkdagen wordt viermaal de route Schiphol - Zestienhoven - Noord-Sloe gevlogen. Tweemaal per dag is er een vlucht naar Lille met de tweemotorige Dornier Skyservant (10 passagiers).

Rondvluchten

De luchtlijn wordt op 1 juli 1970 geopend en op 1 oktober 1971 alweer stopgezet omdat het vervoer beneden verwachting blijft. In het weekeinde worden rondvluchten georganiseerd. Tijdens een van deze rondvluchten stort eind augustus 1970 een vliegtuig neer op een plaat in het Veerse Meer. Hierbij vallen drie doden en zeven gewonden.

Zweefvliegen

Het vliegveld is bestemd voor internationaal burgerluchtverkeer tot vijf ton. Toch is het vliegveld vooral de thuishaven van vliegclub Midden-Zeeland en vele zweefvliegers. Hiervan is Commissaris van de Koningin Wim van Gelder in de jaren negentig de bekendste.

Colofon

Deze tekst is een bewerkte versie van dit onderwerp zoals gepresenteerd op het weblog van de Zeeuwse Bibliotheek (van 13 december 2010).
Van 7 december 2010 tot en met 29 januari 2011 was een fototentoonstelling over de luchtvaart in Zeeland te zien in de Zeeuwse Bibliotheek in Middelburg.